De vrijheid van de geest

Sommige mensen geven hun tijdgenoten een nieuw venster. Zij zien niet noodzakelijk de volledige toekomst, maar zij durven een beeld te vormen dat verder reikt dan de gewoonten van hun omgeving. Hun vrijheid helpt ook anderen vrijer te denken. Jules Verne liet zijn lezers reizen naar plaatsen die voor velen onbereikbaar leken.

Hij bewees niet dat iedere verbeelding werkelijkheid zou worden. Hij liet wel zien dat een verhaal onze geest kan voorbereiden op mogelijkheden die later minder vreemd aanvoelen. Dante Alighieri beschreef een reis door werelden die niet met gewone voeten betreden worden. Zijn tocht spreekt over angst, inzicht, liefde en de weg van een mens door duisternis naar licht.

Jules Verne

Eeuwen later herkennen lezers nog altijd iets van hun eigen innerlijke reis. Giordano Bruno durfde het heelal ruimer te denken dan de grenzen die zijn tijd hem oplegde. Zijn naam herinnert mij eraan hoe moeilijk nieuwe gedachten soms worden ontvangen. Toch kan een idee blijven reizen, zelfs wanneer de stem die het uitsprak tot zwijgen werd gebracht.

Nikola Tesla zag in natuurkrachten mogelijkheden die anderen nog niet konden toepassen. Zijn werk verbond verbeelding met techniek. Dat raakt mij, omdat ook ik altijd heb geprobeerd een idee niet alleen te dromen, maar het zichtbaar en bruikbaar te maken. Ik plaats deze mensen niet op een voetstuk om ieder detail van hun leven over te nemen.

Reizen voordat het kon

Ik noem hen omdat zij de menselijke geest ruimte gaven. Zij tonen dat verbeelding en werkelijkheid elkaar niet hoeven te bestrijden. Verbeelding kan de eerste werkplaats van de werkelijkheid zijn. Als jongen en later als ondernemer werd ik altijd aangetrokken door mensen die achter de buitenkant wilden kijken.

Bij een koffiemachine wilde ik begrijpen waarom ieder onderdeel precies daar zat. In de keramische wereld wilde ik weten hoe kleur, vuur en materiaal samen een tegel vormden. Bij software wilde ik een ruimte zichtbaar maken voordat zij gebouwd was. Diezelfde beweging herken ik in de vier namen van dit hoofdstuk.

Dante Alighieri

Jules Verne sprak tot mijn verbeelding omdat hij zijn lezers meenam zonder hen eerst te vragen of de bestemming bereikbaar was. Tijdens het lezen bestond de reis al. Dat is een kracht die wij niet mogen onderschatten. Een mens die zich iets kan voorstellen, begint anders naar de grenzen van zijn eigen tijd te kijken.

Een verhaal bouwt geen machine en legt geen spoorlijn aan. Het kan wel het verlangen wekken om te onderzoeken. Het kan een kind laten voelen dat de wereld groter is dan zijn straat. Het kan een uitvinder aansporen om een probleem vanuit een andere hoek te bekijken.

Een innerlijke reis

Zo ontstaat soms een lange weg van droom naar ontwerp en van ontwerp naar werkelijkheid. Bij Dante raakt mij vooral het beeld van de reis. Een mens daalt af, wordt met zichzelf geconfronteerd en zoekt daarna opnieuw het licht. Ook mijn leven kende zulke bewegingen.

Na een crisis, een verlies of een mislukking moest ik dikwijls eerst door mijn eigen duisternis voordat ik weer kon bouwen. Wij hoeven Dantes wereld niet letterlijk te betreden om iets van die tocht te herkennen. Iedereen kent ogenblikken waarop hij verdwaalt in schuld, verdriet of angst. Iedereen kan ook verlangen naar inzicht, vergeving en een nieuwe richting.

Giordano Bruno

De verbeelding maakt een innerlijke werkelijkheid zichtbaar die anders moeilijk te beschrijven is. Giordano Bruno roept bij mij de moed op om het heelal niet kleiner te maken dan onze geest kan verdragen. Wanneer wij denken dat alles al vastligt, kan één nieuwe gedachte de ruimte opnieuw openen. De geschiedenis laat zien dat zo'n gedachte soms weerstand ontmoet.

Toch blijft de vraag reizen van mens tot mens. Ook vandaag hebben wij die vrijheid nodig. Nieuwe kennis begint dikwijls bij iemand die een verband ziet dat anderen nog niet zien. Niet iedere gedachte houdt stand.

Maar zonder de vrijheid om haar te onderzoeken, zouden wij alleen herhalen wat gisteren al bekend was.

Een groter heelal

Tesla spreekt mij aan omdat zijn verbeelding verbonden bleef met maken. Hij dacht in krachten, beweging en toepassingen. Zijn ideeën moesten uiteindelijk werken. Dat herken ik uit mijn eigen ondernemerschap.

Een droom krijgt een andere verantwoordelijkheid zodra mensen erop vertrouwen, ermee werken of er hun toekomst aan verbinden. Daarom wil ik droom en werkelijkheid niet van elkaar scheiden. De droom opent de richting. Kennis, arbeid en volharding bouwen de weg.

Soms bereiken wij de bestemming. Soms ontdekken wij onderweg dat het idee moet veranderen. Ook dan was de eerste verbeelding niet nutteloos. Deze vier mannen waren verschillend.

Nikola Tesla

De een schreef romans, de ander poëzie, een derde filosofeerde over het heelal en de vierde werkte als uitvinder. Wat hen in mijn gedachten samenbrengt, is hun bereidheid om verder te kijken dan het onmiddellijk zichtbare. Zij herinneren mij eraan dat een vrije geest tegelijk nederig kan zijn. Hoe verder wij kijken, hoe duidelijker wij beseffen hoeveel wij nog niet weten.

Dat besef sluit de deur niet. Het maakt ons aandachtiger voor nieuwe mogelijkheden. IF wil die houding bewaren. Het boek vraagt niet om iedere droom waar te noemen.

Het vraagt om een droom niet te verwerpen alleen omdat zij nog geen plaats heeft in onze gewone manier van denken.

De werkplaats van de werkelijkheid

Eerst mogen wij luisteren naar de vraag die zij in ons wakker maakt. Wanneer verbeelding samengaat met menselijkheid, kan zij veel betekenen. Zij kan ons helpen een betere techniek te ontwikkelen, maar ook een ander mens beter te begrijpen. Wij kunnen ons immers pas werkelijk in iemand verplaatsen wanneer wij even proberen te voelen hoe de wereld door zijn ogen wordt gezien.

Vrij denken is daarom meer dan een intellectueel recht. Het is een vorm van openheid. Het geeft ruimte aan kunst, wetenschap, spiritualiteit en persoonlijke ervaring. Het laat verschillende wegen naast elkaar bestaan zonder dat één mens alle antwoorden hoeft te bezitten.

Misschien ligt de grootste waarde van deze denkers niet in de voorspellingen die men hun later toeschrijft. Voor mij ligt zij in de beweging die zij veroorzaakten. Zij lieten mensen kijken, lezen, onderzoeken en opnieuw vragen stellen. Ook ik wil met IF slechts zo'n beweging beginnen.

De lezer hoeft na dit hoofdstuk niets aan te nemen. Het volstaat wanneer één gedachte opnieuw begint te ademen en wanneer hij zichzelf de vrijheid geeft om te vragen wat nog mogelijk zou kunnen zijn.

IF — Wat als…?
Welke gedachte van een ander gaf uw verbeelding meer vrijheid?

7

11